มาตรฐานและกฎหมายติดตั้งโซลาร์เซลล์ในไทย ฉบับรวมทุกข้อที่ต้องรู้ก่อนติดตั้ง

การติดตั้งโซลาร์เซลล์ในประเทศไทยอยู่ภายใต้กฎหมายและมาตรฐานหลายชั้น สรุปให้สั้นที่สุด ระบบที่เชื่อมต่อกับสายส่งของการไฟฟ้าต้องยื่นขออนุญาตก่อนเสมอ อุปกรณ์หลักควรผ่านมาตรฐาน มอก. หรือ IEC และการติดตั้งบนหลังคาที่เข้าเกณฑ์ต้องมีวิศวกรรับรองตามพระราชบัญญัติควบคุมอาคาร บทความนี้เรารวบรวมข้อกำหนดสำคัญไว้ในที่เดียว ตั้งแต่หน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เอกสารที่ต้องเตรียม ไปจนถึงมาตรการรับซื้อไฟส่วนเกินจากภาครัฐ เพื่อให้เจ้าของบ้านและโรงงานเห็นภาพรวมก่อนตัดสินใจลงทุน

หลายคนเข้าใจว่าติดตั้งแผงบนหลังคาแล้วใช้ไฟได้ทันที ความจริงคือมีขั้นตอนทางกฎหมายคั่นอยู่ก่อน วิศวกรของ CR Solar จะอธิบายแต่ละส่วนตามลำดับ พร้อมชี้จุดที่คนมักพลาด

สารบัญบทความ

1. ทำไมการติดตั้งโซลาร์เซลล์จึงต้องอยู่ในกรอบกฎหมาย
2. ขั้นตอนขออนุญาตและการขนานไฟกับการไฟฟ้า
3. มาตรฐานอุปกรณ์ มอก. และ IEC
4. มาตรฐานการติดตั้งบนหลังคาและ พ.ร.บ.ควบคุมอาคาร
5. มาตรการรัฐและโครงการรับซื้อไฟ
6. บทบาทของ กกพ. ในฐานะผู้กำกับดูแล
7. ระบบขนาดใหญ่ต้องขออนุญาตเพิ่มเติม
8. คำถามที่พบบ่อย
9. สรุป

Key Takeaways

• ระบบโซลาร์เซลล์ที่ต่อขนานกับไฟการไฟฟ้า (On-Grid) ต้องยื่นขออนุญาตและได้รับการอนุมัติก่อนเปิดใช้งานเสมอ การเดินเครื่องก่อนได้รับอนุญาตถือว่าผิดกฎ และเสี่ยงต่อความปลอดภัยของช่างการไฟฟ้าที่ทำงานบนสายส่ง
• หน่วยงานที่รับเรื่องขึ้นอยู่กับพื้นที่ กรุงเทพฯ นนทบุรี และสมุทรปราการ ยื่นกับ การไฟฟ้านครหลวง (กฟน. / MEA) ส่วนจังหวัดอื่นทั่วประเทศยื่นกับ การไฟฟ้าส่วนภูมิภาค (กฟภ. / PEA)
• อุปกรณ์หลักอย่างแผงและอินเวอร์เตอร์ควรผ่านมาตรฐาน มอก. หรือ IEC ซึ่งเป็นเงื่อนไขที่การไฟฟ้าใช้พิจารณาอนุญาตเชื่อมต่อ
• การติดตั้งบนหลังคาที่เข้าเกณฑ์ตาม พ.ร.บ.ควบคุมอาคาร ต้องมีวิศวกรตรวจสอบและรับรองความมั่นคงแข็งแรงของโครงสร้าง
• ปัจจุบันไทยรับซื้อไฟส่วนเกินที่ไหลเข้าระบบแบบ Net Billing ไม่ใช่ Net Metering หมายความว่าราคาขายคืนกับราคาที่ซื้อใช้ไม่เท่ากัน จุดนี้กระทบการคำนวณความคุ้มทุนโดยตรง

ทำไมการติดตั้งโซลาร์เซลล์จึงต้องอยู่ในกรอบกฎหมาย

โซลาร์เซลล์ผลิตไฟฟ้าที่ป้อนเข้าสู่ระบบไฟบ้านหรือโรงงาน และในระบบ On-Grid ยังเชื่อมต่อกับโครงข่ายของการไฟฟ้าด้วย เมื่อมีไฟจากหลายแหล่งไหลรวมกัน ความปลอดภัยและคุณภาพไฟจึงเป็นเรื่องส่วนรวม ไม่ใช่เรื่องภายในบ้านหลังเดียว

กฎหมายและมาตรฐานจึงเข้ามาคุมสามด้านหลัก ด้านแรกคือความปลอดภัยของคนและทรัพย์สิน ด้านที่สองคือเสถียรภาพของโครงข่ายไฟฟ้าโดยรวม และด้านที่สามคือความเป็นธรรมในการซื้อขายไฟระหว่างผู้ใช้กับการไฟฟ้า การเข้าใจว่าแต่ละข้อกำหนดคุมเรื่องใด ช่วยให้เจ้าของระบบมองเห็นเหตุผลเบื้องหลัง แทนที่จะรู้สึกว่าเป็นเพียงขั้นตอนราชการที่ยุ่งยาก

ขั้นตอนขออนุญาตและการขนานไฟกับการไฟฟ้า

หัวใจของงานเอกสารทั้งหมดคือการขออนุญาตเชื่อมต่อระบบเข้ากับโครงข่าย หรือที่เรียกว่าการขอขนานไฟ ระบบ On-Grid ทุกขนาดต้องผ่านขั้นตอนนี้ก่อนจ่ายไฟจริง

ยื่นกับ กฟน. หรือ กฟภ. ดูจากที่ตั้ง

การไฟฟ้าฝ่ายจำหน่ายในไทยแบ่งพื้นที่รับผิดชอบชัดเจน หากบ้านหรือโรงงานอยู่ในกรุงเทพมหานคร นนทบุรี หรือสมุทรปราการ ให้ยื่นเรื่องกับการไฟฟ้านครหลวง (กฟน.) พื้นที่นอกเหนือจากสามจังหวัดนี้อยู่ในความดูแลของการไฟฟ้าส่วนภูมิภาค (กฟภ.) การรู้ว่าต้องติดต่อหน่วยงานใดตั้งแต่ต้นช่วยลดความสับสนและร่นเวลาดำเนินการ

เอกสารและขั้นตอนโดยสังเขป

โดยทั่วไปผู้ขออนุญาตต้องเตรียมเอกสารแสดงกรรมสิทธิ์หรือสิทธิใช้สถานที่ แบบไฟฟ้าที่แสดงการต่อระบบ รายละเอียดอุปกรณ์ที่ผ่านมาตรฐาน และแบบฟอร์มคำขอของการไฟฟ้า จากนั้นเจ้าหน้าที่จะตรวจแบบ นัดตรวจหน้างาน และเปลี่ยนมิเตอร์เป็นแบบที่รองรับการวัดไฟสองทิศทางก่อนอนุญาตให้จ่ายไฟเข้าระบบ

ขั้นตอนตั้งแต่ยื่นจนได้รับอนุมัติมีรายละเอียดปลีกย่อยพอสมควร เราแยกอธิบายทีละสเต็ปพร้อมเอกสารครบชุดไว้ในบทเรื่องขั้นตอนขออนุญาตขนานไฟกับการไฟฟ้า ผู้ที่กำลังเตรียมยื่นจริงควรอ่านประกอบ

มาตรฐานอุปกรณ์ มอก. และ IEC

อุปกรณ์ในระบบโซลาร์เซลล์ทำงานกลางแดดและความร้อนตลอดอายุการใช้งานหลายสิบปี คุณภาพของแผง อินเวอร์เตอร์ สายไฟ และอุปกรณ์ป้องกัน จึงมีมาตรฐานกำกับเพื่อคัดของที่ปลอดภัยและทนทาน

ในไทยมาตรฐานที่อ้างอิงกันคือ มอก. ซึ่งกำหนดโดยสำนักงานมาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรม (สมอ.) และมาตรฐานสากล IEC ที่ผู้ผลิตทั่วโลกใช้ร่วมกัน อุปกรณ์ที่ผ่านการทดสอบตามมาตรฐานเหล่านี้ผ่านการวัดทั้งด้านประสิทธิภาพ ความปลอดภัยทางไฟฟ้า และความทนทานต่อสภาพแวดล้อม การไฟฟ้าเองก็ใช้มาตรฐานเป็นเกณฑ์หนึ่งในการพิจารณาอนุญาตเชื่อมต่อ โดยเฉพาะอินเวอร์เตอร์ที่ต้องมีฟังก์ชันตัดการทำงานเมื่อไฟดับ (Anti-Islanding) เพื่อไม่ให้ไฟย้อนเข้าสายส่งขณะช่างการไฟฟ้ากำลังซ่อมบำรุง

รายละเอียดว่าแผงและอินเวอร์เตอร์ควรมองหาเลขมาตรฐานใด และอ่านฉลากอย่างไรให้ไม่โดนหลอก เราขยายความไว้ในบทมาตรฐาน มอก. ของอุปกรณ์โซลาร์เซลล์ โดยเฉพาะ

มาตรฐานการติดตั้งบนหลังคาและ พ.ร.บ.ควบคุมอาคาร

แผงโซลาร์เซลล์เพิ่มน้ำหนักและรับแรงลมบนหลังคา โครงสร้างที่รองรับจึงต้องแข็งแรงพอ จุดนี้เกี่ยวข้องกับพระราชบัญญัติควบคุมอาคารโดยตรง

การติดตั้งที่เข้าเกณฑ์ตามที่กฎหมายกำหนด เช่น เมื่อพื้นที่ติดตั้งหรือน้ำหนักที่เพิ่มถึงระดับหนึ่ง จำเป็นต้องมีวิศวกรตรวจสอบและรับรองว่าโครงสร้างเดิมรองรับได้ บางกรณีอาจต้องแจ้งดัดแปลงอาคารต่อหน่วยงานท้องถิ่นด้วย การมีวิศวกรลงนามรับรองไม่ใช่พิธีการ แต่คือหลักประกันว่าหลังคาจะไม่ทรุดหรือรั่วในภายหลัง และเป็นเอกสารที่ใช้ประกอบการขออนุญาตกับการไฟฟ้าได้

ที่ CR Solar วิศวกรจะประเมินโครงสร้างหลังคาและออกแบบระบบยึดให้เหมาะกับวัสดุมุงแต่ละชนิดก่อนเริ่มงาน จากนั้นทีมช่างจึงลงมือติดตั้งตามแบบ เราแยกเนื้อหาเรื่องเกณฑ์โครงสร้าง มุมติดตั้ง และการกันรั่วไว้ในบทมาตรฐานการติดตั้งโซลาร์เซลล์บนหลังคา ส่วนภาพรวมกระบวนการหน้างานทั้งหมดอ่านได้ในบทขั้นตอนการติดตั้งโซลาร์เซลล์

การเลือกบริษัทรับติดตั้งโซล่าเซลล์ที่เข้าใจทั้งมาตรฐานโครงสร้างและขั้นตอนขออนุญาต ช่วยให้งานผ่านการตรวจในครั้งเดียว ไม่ต้องแก้แบบซ้ำหรือเสียเวลารื้อติดใหม่

มาตรการรัฐและโครงการรับซื้อไฟ

นอกจากข้อกำหนดด้านความปลอดภัยแล้ว ภาครัฐยังมีมาตรการส่งเสริมให้ประชาชนติดตั้งโซลาร์เซลล์ พร้อมเปิดให้ขายไฟส่วนเกินคืนเข้าระบบ

โครงการที่คนรู้จักกันคือโครงการโซลาร์ภาคประชาชน ซึ่งเปิดให้ครัวเรือนติดตั้งแล้วขายไฟส่วนที่เหลือใช้คืนให้การไฟฟ้า จุดที่ต้องเข้าใจให้ถูกคือรูปแบบการรับซื้อ ไทยใช้ระบบ Net Billing ไม่ใช่ Net Metering แบบที่บางประเทศใช้ ความต่างอยู่ตรงนี้ Net Metering หักลบหน่วยไฟที่ผลิตกับที่ใช้ในราคาเดียวกัน แต่ Net Billing คิดราคาขายคืนแยกจากราคาที่ซื้อใช้ และมักต่ำกว่า ผลคือการออกแบบระบบให้ใช้ไฟที่ผลิตเองในเวลากลางวันให้มากที่สุดจะคุ้มกว่าการหวังรายได้จากการขายคืน

อัตรารับซื้อ ช่วงเวลาเปิดรับสมัคร และเงื่อนไขของแต่ละโครงการปรับเปลี่ยนตามนโยบายในแต่ละปี เรารวบรวมมาตรการล่าสุดและวิธีสมัครไว้ในบทนโยบายรัฐและโครงการโซลาร์ภาคประชาชน เพื่อให้ตรวจสอบเงื่อนไขปัจจุบันได้

บทบาทของ กกพ. ในฐานะผู้กำกับดูแล

เบื้องหลังกฎเกณฑ์การซื้อขายไฟและการเชื่อมต่อระบบ มีหน่วยงานกลางกำกับอยู่ นั่นคือสำนักงานคณะกรรมการกำกับกิจการพลังงาน หรือ กกพ. (ERC)

กกพ. ทำหน้าที่ออกระเบียบและหลักเกณฑ์ที่เกี่ยวข้องกับการผลิตไฟฟ้าจากพลังงานหมุนเวียน กำหนดกรอบอัตรารับซื้อ และดูแลให้การเชื่อมต่อระหว่างผู้ผลิตไฟรายเล็กกับการไฟฟ้าเป็นไปตามมาตรฐานเดียวกันทั้งประเทศ สำหรับเจ้าของบ้านทั่วไป เราไม่ต้องติดต่อ กกพ. โดยตรงในการติดตั้งขนาดเล็ก เพราะยื่นเรื่องผ่านการไฟฟ้าฝ่ายจำหน่ายเป็นหลัก แต่ควรรู้ว่ากติกาที่การไฟฟ้าใช้นั้นมีที่มาจากระเบียบของ กกพ. อีกทอดหนึ่ง

ระบบขนาดใหญ่ต้องขออนุญาตเพิ่มเติม

เกณฑ์ที่กล่าวมาข้างต้นครอบคลุมการติดตั้งขนาดบ้านและอาคารทั่วไป เมื่อระบบมีขนาดใหญ่ขึ้น เช่น โรงงานที่ติดตั้งกำลังผลิตสูง ข้อกำหนดจะเพิ่มตามไปด้วย

ระบบที่มีกำลังผลิตเกินเกณฑ์ที่กำหนดอาจเข้าข่ายต้องขอใบอนุญาตผลิตพลังงานควบคุม หรือต้องผ่านการพิจารณาด้านผลกระทบเพิ่มเติมจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง การเชื่อมต่อระบบขนาดใหญ่เข้าโครงข่ายยังต้องศึกษาผลกระทบต่อระบบไฟในพื้นที่ เพื่อไม่ให้กระทบเสถียรภาพของสายส่ง ผู้ประกอบการโรงงานจึงควรให้วิศวกรประเมินตั้งแต่ขั้นวางแผน ว่าขนาดระบบที่ต้องการเข้าข่ายต้องขออนุญาตชุดใดบ้าง จะได้เตรียมเอกสารและงบประมาณด้านการอนุญาตให้ครบตั้งแต่แรก

คำถามที่พบบ่อย

ติดตั้งโซลาร์เซลล์แบบไม่ต่อขนานไฟ ต้องขออนุญาตไหม

ระบบ Off-Grid ที่แยกอิสระ ไม่เชื่อมต่อกับสายส่งของการไฟฟ้าเลย โดยหลักไม่ต้องขออนุญาตขนานไฟ เพราะไม่มีไฟไหลย้อนเข้าระบบส่วนกลาง อย่างไรก็ตาม งานติดตั้งบนหลังคายังต้องคำนึงถึงความปลอดภัยของโครงสร้างและมาตรฐานอุปกรณ์อยู่ดี ส่วนระบบที่ต่อขนานไฟทุกกรณีต้องยื่นขออนุญาตก่อน

ถ้าติดตั้งแล้วไม่ขออนุญาต จะเกิดอะไรขึ้น

การจ่ายไฟเข้าระบบ On-Grid โดยไม่ได้รับอนุญาตถือว่าผิดระเบียบของการไฟฟ้า และสร้างความเสี่ยงด้านความปลอดภัยต่อช่างที่ทำงานบนสายส่ง เจ้าของระบบอาจถูกสั่งให้ปลดระบบออกจากโครงข่าย และเสียโอกาสเข้าร่วมโครงการรับซื้อไฟ การทำให้ถูกต้องตั้งแต่แรกจึงคุ้มกว่าการตามแก้ทีหลัง

มาตรฐาน มอก. กับ IEC ต่างกันอย่างไร

IEC เป็นมาตรฐานสากลที่ผู้ผลิตทั่วโลกใช้อ้างอิงร่วมกัน ส่วน มอก. เป็นมาตรฐานของไทยที่กำหนดโดย สมอ. ซึ่งหลายฉบับอ้างอิงหรือสอดคล้องกับ IEC อุปกรณ์ที่ผ่านมาตรฐานใดมาตรฐานหนึ่งในสองนี้ถือว่าผ่านการทดสอบตามเกณฑ์ที่ยอมรับได้ สิ่งสำคัญคือตรวจว่าฉลากและใบรับรองเป็นของจริง ตรงรุ่นกับอุปกรณ์ที่ติดตั้งจริง

ใครเป็นผู้เซ็นรับรองการติดตั้งบนหลังคา

วิศวกรที่มีใบอนุญาตประกอบวิชาชีพเป็นผู้ตรวจสอบและลงนามรับรองความมั่นคงแข็งแรงของโครงสร้าง สำหรับงานที่เข้าเกณฑ์ตาม พ.ร.บ.ควบคุมอาคาร เอกสารรับรองนี้ใช้ประกอบทั้งการแจ้งดัดแปลงอาคาร (ถ้ามี) และการขออนุญาตกับการไฟฟ้า

สรุป

มาตรฐานและกฎหมายติดตั้งโซลาร์เซลล์ในไทยแบ่งได้เป็นชั้น ๆ ตั้งแต่การขออนุญาตขนานไฟกับ กฟน. หรือ กฟภ. มาตรฐานอุปกรณ์ มอก. และ IEC การรับรองโครงสร้างหลังคาโดยวิศวกรตาม พ.ร.บ.ควบคุมอาคาร มาตรการรับซื้อไฟแบบ Net Billing ภายใต้การกำกับของ กกพ. ไปจนถึงข้อกำหนดเพิ่มเติมสำหรับระบบขนาดใหญ่ ทุกชั้นมีเหตุผลรองรับด้านความปลอดภัยและความเป็นธรรม การเข้าใจภาพรวมช่วยให้วางแผนได้ครบตั้งแต่ก่อนเริ่มงาน

หากกำลังมองหาผู้รับติดตั้งโซล่าเซลล์ที่ดูแลตั้งแต่ออกแบบ ยื่นเอกสาร ไปจนถึงติดตั้งและรับรองตามกฎหมาย ทีมวิศวกรและช่างของ CR Solar พร้อมประเมินหน้างานและให้คำปรึกษา เพื่อให้ระบบของคุณผ่านทุกขั้นตอนอย่างถูกต้องและปลอดภัย

แหล่งอ้างอิง

การไฟฟ้านครหลวง. (2567). การขอเชื่อมต่อระบบผลิตไฟฟ้าจากพลังงานแสงอาทิตย์. สืบค้นจาก https://www.mea.or.th

การไฟฟ้าส่วนภูมิภาค. (2567). ระบบผลิตไฟฟ้าจากพลังงานแสงอาทิตย์และการเชื่อมต่อระบบโครงข่ายไฟฟ้า. สืบค้นจาก https://www.pea.co.th

สำนักงานคณะกรรมการกำกับกิจการพลังงาน. (2567). หลักเกณฑ์การรับซื้อไฟฟ้าจากพลังงานหมุนเวียน. สืบค้นจาก https://www.erc.or.th

สำนักงานมาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรม. (2567). มาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรมสำหรับอุปกรณ์ผลิตไฟฟ้าจากพลังงานแสงอาทิตย์. สืบค้นจาก https://www.tisi.go.th